Odeaandezorg_Logo_Horizontaal_blauw

Ervaringskennis zorgprofessionals van waarde voor GGZ-cliënt

Hoe nuttig is de inzet van ervaringskennis door zorgprofessionals bij de begeleiding van GGZ-cliënten? Met die vraag hield onderzoekster Simona Karbouniaris (43) zich zo’n vier jaar bezig. “Je kwetsbaar opstellen, kan voor een opening zorgen bij een vastgelopen traject.” 

Simona begint meteen met het opnoemen van een opvallend percentage. “Tussen de 45 en 75 procent van de zorgprofessionals die werkzaam zijn in de GGZ hebben zelf te maken gehad met psychisch lijden of een trauma. Dat is een hoger percentage dan geldt voor de algehele Nederlandse bevolking”, somt Simona, opgeleid tot sociaal wetenschapper, op.

Ze doet haar verhaal in een ruimte in het gebouw van de Hogeschool Utrecht, waar ze docent-onderzoeker is bij het Kenniscentrum Sociale Innovatie. Wat zegt zo’n getal? “Dat zorgprofessionals het voor een ander beter willen doen, beter dan zij het zelf hebben gehad. Dát is hun motivatie om in de zorg te gaan werken”, benadrukt ze. 

"Je moet dissociëren, je eigen verleden mag er niet zijn, terwijl het naar mijn idee juist heel erg kan bijdragen bij de behandeling van cliënten."

En juist die nare ervaring uit het verleden kan helpen in het begeleiden van cliënten in de geestelijke gezondheidszorg, waar Simona zich tijdens haar promotieonderzoek vier jaar lang op heeft gestort. Dat druist in tegen het gangbare, zegt de onderzoekster. “Als jij een opleiding volgt tot psychotherapeut of psychiater, dan remmen ze jou af in het kwetsbaar opstellen. Dit zou zelfs schadelijk kunnen zijn voor de cliënt en dat is natuurlijk heel interessant.”

Een lach verschijnt, vooral vanwege de gedachte die opspeelt: “Je moet eigenlijk een rol spelen op je werk. Je moet dissociëren, je eigen verleden mag er niet zijn, terwijl het naar mijn idee juist heel erg kan bijdragen bij de behandeling van cliënten.” Zijzelf kan het weten, want ook Simona heeft een verleden als cliënt. Je speelt mooi weer als zorgprofessional. Dat is best hypocriet en werkt juist averechts.”

Hoe kan een zorgprofessional zijn ervaringskennis optimaal inzetten?

“Er bestaat geen eenduidige manier, want voor ieder individu werkt een behandeling anders. Het gaat erom dat je je ervaringskennis op een goede manier inzet. Dat hoeft niet te zijn door je hele verhaal op tafel te leggen. Het gaat erom dat je je in de cliënt kunt verplaatsen. Doelloos je ballast delen, heeft geen zin. De cliënt denkt dan dat hij daar iets mee moet of kan, terwijl dat niet zo is. Dat kan wél schadelijk zijn.”

Voor zorgprofessionals zelf kan het ook een opluchting zijn om hun verhaal te delen, toch?

“Dat is juist een red flag. Je moet je ervaringskennis niet delen omwille van je plezier of omdat jou dat oplucht. Als jij nog midden in je traject zit of het trauma komt bovendrijven als je erover praat, dan moet je het niet inzetten. Je bent dan meer met jezelf bezig dan met de 

persoon die tegenover je zit. De cliënt denkt dat hij er voor de zorgprofessional moet zijn in plaats van andersom. Het is niet enkel een privégesprek, dit gaat veel verder. Het gaat altijd om de kwaliteit van zorg.”

Dat klinkt arbitrair.

“Dat is het ook wel een beetje. Die scheidslijn is ook erg dun. Daarom zijn intervisies belangrijk en is het goed dat je als zorgprofessional een intensieve training volgt voordat je ervaringskennis inzet.”

Wáárom verbindt kwetsbaarheid mensen met elkaar?

“Je krijgt een gelijkwaardig gesprek. De intentie daarvan moet niet zijn om een vriendschap te creëren, maar het gaat om de herkenning, de empathie. De problematiek van de cliënt wordt genormaliseerd. Als je dat kan aanvoelen, op die manier naast iemand kunt staan in plaats van ertegenover, dan schept dat een band.”

Voor welke cliënten werkt de inzet van ervaringskennis goed?

“De mensen die al heel lang in het zorgsysteem zitten en vaak last hebben van hechtingsproblematiek. Volgens het systeem zijn zij al vaak uitbehandeld. Vaak ligt de oorzaak van de problematiek in een   diepere laag onder de oppervlakte. Sommige behandelmethoden raken alleen de oppervlakte. Door iemand met ervaringskennis in te zetten, kan een opening worden gevonden.”

Dat sommige cliënten zijn uitbehandeld, is dat niet de schuld van het systeem?

“Dat wil ik niet direct zeggen, maar het systeem kan de problematieken wel verergeren. De Nederlandse Zorgautoriteit denkt daar een oplossing voor te hebben bedacht met een tool die aan de hand van big data bepaalt wat de beste behandelmethode is voor een bepaald ziektebeeld. Dat gaat natuurlijk niet werken, omdat ieder individu verschilt. Bovendien mag dat niet eens vanwege de privacygevoelige informatie die wordt gedeeld. Dat druist in tegen het medisch beroepsgeheim en daarom hebben wij een rechtszaak aangespannen (Vertrouwen in de GGZ, red.). In de zorg werkt het principe one-size-fits-all niet.”

Waarom heerst er binnen de zorg een taboe op het tonen van je kwetsbaarheid als zorgprofessional?

“Dat wordt gezien als een devaluatie van je professionele status. Sommige behandelaren, vooral psychotherapeuten en psychiaters, zien dat als een downgrade, terwijl cliënten dat als een upgrade zien. In de opleiding wordt gewoon niet geleerd om je eigen kwetsbaarheid bespreekbaar te maken. Mensen willen niet gek gevonden worden. Er heerst een dubbel stigma. Het gaat om verhullen, niet om onthullen. Zorgopleidingen besteden geen aandacht aan zelfzorg. Dat wordt soms zelfs als exhibitionisme gezien.”

"In de opleiding wordt gewoon niet geleerd om je eigen kwetsbaarheid bespreekbaar te maken. Mensen willen niet gek gevonden worden."

Toch denkt Simona dat deze manier van werken de toekomst krijgt. Ze geeft aan dat zorgprofessionals die ervaringskennis inzetten zich beter voelen. De professionals die meededen in mijn onderzoek gaven aan dat zij minder een masker, façade, op hoefden te houden. Hun identiteit voelde ‘completer’ door het mogen gebruiken van hun ervaringskennis. Dat lijkt mij zeker bevorderend voor de gezondheid en het welzijn.”

Maar wanneer het volledig geïntegreerd én geaccepteerd is binnen de gehele gezondheidssector durft ze niet te zeggen. Het is een traag proces, maar we zetten mooie stappen. Nu lopen sommige mensen hier nog met een grote bocht omheen, maar ik denk dat de inzet van ervaringskennis uiteindelijk een prominente plek krijgt.”

De ervaringen van GGNet en Jan Arends

Wij spraken GGNet en Jan Arends over de inzet van ervaringsdeskundigen in deze zorginstellingen. Benieuwd? Lees het interview met Ingrid Bogert van GGNet en Manager Zorginhoud Daantje Daniëls van Jan Arends.

Lees ook:

Zoek