Odeaandezorg_Logo_Horizontaal_blauw

Ongewenst gedrag in de zorg: wanneer is de grens bereikt?

Werk je in de zorg? Dan heb je een grotere kans om tegen grensoverschrijdend gedrag aan te lopen dan in andere beroepsgroepen.

In deze serie zoeken we antwoorden op jouw vragen over dit onderwerp, halen we casussen aan en laten we experts op het gebied van grensoverschrijdend gedrag aan het woord. We trappen de serie af met: wat is grensoverschrijdend gedrag eigenlijk? En waarom komt het in de zorg zoveel voor?

“Ik verzorgde een man met dementie. En mensen met dementie hebben ‘warme zorg’ nodig: nabijheid is belangrijk, en lichamelijke aanrakingen. Laten voelen dat je er bent. Ik zat met een bewoner op zijn bed. Ik denk dat zijn hand op mijn been lag, en dat vond ik goed. Maar toen merkte ik een soort switch in de sfeer. Eerst was het warme zorg, en daarna werd het een beetje seksueel geladen, vanaf hem. Toen voelde ik: dit is mijn grens.”

Deze ervaring van Nathalie van Ruijven herken je als zorgverlener misschien wel. Nathalie is psychologe in de ouderenzorg en een van de oprichters van BLOOT. Dat is een advies- en trainingsbureau rond intimiteit en seksualiteit in de ouderenzorg. In De Verpleegkunde Podcast praatte Nathalie over grensoverschrijdend gedrag in de zorg.

Waar ligt de grens?

Hoe bepaal je wat grensoverschrijdend is en wat niet? Nathalies verhaal laat zien hoe lastig dat is. Het is precies dezelfde situatie: cliënt legt hand op het been van de verzorgende. Maar het ene moment is het onschuldig en vlak daarna voelt het als seksuele intimidatie. Of neem een medisch specialist die een arts in opleiding ‘Calimero’ noemt, omdat het ‘lijkt alsof hij net uit een ei gekropen is’. Een onschuldig plagerijtje of pestgedrag?

Het is lastig om een 100% waterdichte omschrijving te geven van grensoverschrijdend gedrag. Slachtofferhulp Nederland gebruikt deze uitleg: ‘Bij grensoverschrijdend gedrag brengt iemand een ander schade toe op fysiek, mentaal of emotioneel vlak. Dit uit zich bijvoorbeeld in seksuele intimidatie of zelfs seksueel misbruik, pesterijen, discriminatie of agressie.’

Grensoverschrijdend-gedrag-tussen-zorgmedewerker-en-client

"Ik wil dat dit stopt"

“Uiteindelijk komt het neer op je nekharen”, zegt Mathilde Bos. “Gaan die overeind staan op het moment dat het gebeurt of daarna, als je eraan terugdenkt?” Mathilde is docent, coach en supervisor bij de verpleegkunde-masteropleiding MANP aan de Hogeschool Utrecht. Ze schreef boeken over onder meer seksuele intimidatie en agressiehantering in de zorg. Ook geeft ze daar trainingen over. 

“Bij seksueel grensoverschrijdend gedrag is één grens duidelijk: seksuele handelingen en relaties tussen cliënten en zorgverleners kunnen nooit. Maar daarbuiten ligt een groot gebied waar van alles kan gebeuren. Opmerkingen, aanrakingen, andere gedragingen. 

Gewenst of ongewenst? Dat kan alleen de ontvanger bepalen. Veel mensen vinden het moeilijk om aan te geven waar hun grens ligt. Zeker zorgverleners. Die zijn vooral afgestemd op degene die ze verzorgen. Ze schakelen daarbij vaak hun gevoel uit. Een kwestie van de knop omzetten en ‘gewoon je werk doen’. Maar dat is juist niet goed als je seksuele intimidatie wilt aanpakken. Of ander grensoverschrijdend gedrag. Dan moet je juist even stilstaan en zeggen: ‘Ik wil dat dit stopt.’”

Veel ongewenst gedrag in de zorg

Grensoverschrijdend gedrag komt in de zorg vaak voor. Zeker in vergelijking met andere beroepsgroepen. Niet vreemd als je bedenkt dat dit gedrag in de zorg ‘van twee kanten’ kan komen: vanuit cliënten én vanuit collega’s. En ook naar cliënten toe natuurlijk, maar daar gaat het in dit artikel niet over. 

In de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden is te zien welke beroepsgroepen het meest kampe met ongewenste seksuele aandacht door ‘externen’ (in het geval van de zorg zijn dat cliënten). De nummers 1, 2 en 3 van de lijst zijn zorgberoepen: verpleegkundigen, gespecialiseerd verpleegkundigen en verzorgenden. De zorg scoort ook hoog als het gaat om intimidatie en lichamelijk geweld door cliënten. En hier is agressie en ongewenst gedrag door collega’s dus niet eens meegerekend.

Mathilde Bos: “Grensoverschrijdend gedrag in de zorg komt vaker voor dan op andere plekken. Macht en intimiteit zijn factoren die een rol spelen. Je bent als zorgverlener in iemands territorium. En je hebt lichamelijk contact bij de verzorging, misschien terwijl die cliënt geen kleren aanheeft. Sommige patiënten linken dat aan seks. Je moet bij handtastelijkheden als verpleegkundige natuurlijk meteen duidelijk je grens aangeven. Maar misschien is dat linken aan seks niet eens zo heel vreemd. En machtsverhoudingen zijn er in de zorg natuurlijk net zo goed als op andere plekken. Kijk bijvoorbeeld naar een arts-assistent die voor een opleidingsplaats afhankelijk is van een medisch specialist.”

Weinig meldingen

Het ministerie van VWS liet vorig jaar onderzoek doen naar ongewenst en agressief gedrag in de zorg: schelden, pesten, bedreiging, seksuele intimidatie, discriminatie en lichamelijke agressie. Driekwart van de ondervraagden gaf aan dat ze in het jaar ervoor agressief of ongewenst benaderd waren. Door cliënten (74%), door familie, vrienden of bezoekers van cliënten (44%) of door collega’s of leidinggevenden (26%).

Prevalentie-agressie-en-ongewenst-gedrag-per-branche

In 41% van alle gevallen van agressie door cliënten maakte het slachtoffer geen melding. Bij agressie en ongewenst gedrag door collega’s en leidinggevenden is dat maar liefst 58%. “We zijn enorm geschrokken van die cijfers”, reageert Elise Merlijn. Zij is bestuurder bij FNV Zorg & Welzijn. “Hoe het komt dat medewerkers zo weinig melding maken?

Op veel plekken heerst geen cultuur waarin je anderen aan kunt spreken op dit soort gedrag. En soms is het ook heel ingewikkeld om melding te maken. Dan moet het via een of ander protocol. Dat bepaalt dan bijvoorbeeld dat je het eerst bij je leidinggevende moet melden. Het levert gedoe op, waardoor die medewerker denkt: ‘Laat maar’. En daardoor verdwijnt er momenteel te veel onder het laken.”

Effect de voice

Volgens Elise vormt (seksuele) intimidatie en agressie van cliënten naar zorgverleners nog steeds de hoofdmoot als het gaat om grensoverschrijdend gedrag. “Schelden, spugen, slaan: je kunt je als normaal mens amper voorstellen wat zorgverleners te verduren krijgen. Dat blijft heel actueel.” Maar ondertussen ligt ook ongewenst gedrag en agressie tussen collega’s onderling onder een vergrootglas. Bijvoorbeeld door de grote maatschappelijke discussie over #metoo en het schandaal rond The Voice

Instellingen en organisaties zijn er steeds meer mee bezig, merkt Elise op. “We werken samen met de ziekenhuisorganisaties aan manieren om ongewenst gedrag tussen collega’s beter bespreekbaar te maken. De boodschap moet altijd zijn: dit gedrag accepteren we niet. En áls er melding wordt gemaakt, moet die wel goed opgevolgd worden. Want nu is gemiddeld tussen de 40 en 50% van de melders niet tevreden over de opvang en nazorg die ze krijgen.”

Ongewenst gedrag app

Dat soort cijfers kunnen mensen afschrikken die erover denken om in de zorg te gaan werken. En dat is slecht nieuws voor zorgorganisaties. Goede medewerkers zijn al zo moeilijk te vinden. Dus zijn er allerlei initiatieven om grensoverschrijdend gedrag aan te pakken. Amsterdam UMC lanceerde bijvoorbeeld de app #Zouikwatzeggen?. Die biedt informatie over ongepast gedrag. Ook kunnen gebruikers via een meldknop anoniem melding maken. De app startte op de opleiding, maar kwam na de ophef rond The Voice al snel beschikbaar voor alle medewerkers. Ondertussen hebben ook andere ziekenhuizen interesse.

Ook bij andere organisaties staat het onderwerp momenteel scherp op de kaart. Neem de GGzE, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg in Eindhoven en omgeving. Christa Betz is seksuologe en geeft advies aan de beleidsmakers in de organisatie. “We denken bijvoorbeeld na over een platform dat mensen kunnen gebruiken om informatie te vinden over grensoverschrijdend gedrag. Het zou ook de drempel lager moeten maken om een misstand te melden. We benadrukken sowieso altijd bij onze medewerkers: maak melding van elke vorm van grensoverschrijdend gedrag. En dan is het onze taak om daar snel en goed op te reageren, bijvoorbeeld door meteen het gesprek aan te gaan.” 

Grensoverschrijdend-gedrag-tussen-collegas

Heft in eigen hand

FNV-bestuurder Elise Merlijn vindt het terecht dat grensoverschrijdend gedrag in de zorg zo duidelijk op de agenda staat. “Elke ervaring met ongewenst gedrag kan leiden tot minder plezier in je werk. Je voelt je er onveilig door. Terwijl je zulk belangrijk werk doet, dat soms het verschil maakt tussen leven en dood. Daarom móét je je als zorgverlener altijd verdómd veilig voelen. En al die aandacht voor grensoverschrijdend gedrag geeft je als werknemers de kans om het heft in eigen hand te nemen. Om invloed te hebben op je werkgeluk.”

Wat kun je doen?

Welke mogelijkheden zijn er om melding te maken van grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer? Dat verschilt per tak van zorg en per organisatie. Toch kan het op veel werkplekken bij de volgende personen of afdelingen:

  • je leidinggevende
  • een speciaal toegewezen medewerker of meldpunt
  • een vertrouwenspersoon (intern of extern)
  • bedrijfsmaatschappelijk werk
  • MIM- of MIC-melding (Melding Incidenten Medewerkers of Melding Incidenten Cliënten)


Een stap verder is het starten van een officiële klachtenprocedure (intern) of het doen van aangifte (extern).

Tot zover dit eerste introducerende artikel omtrent grensoverschrijdend gedrag binnen de zorg. In een volgend artikel gaan we nog een stapje verder en zoomen we in op de vraag: ‘herkennen we grensoverschrijdend gedrag wel genoeg, bij onszelf of bij anderen? Wat kun je doen als je er tegenaan loopt?’

Houd ons platform zeker in de gaten voor meer artikelen over dit gevoelige, maar belangrijke thema.

Share on facebook
Share on linkedin
Share on whatsapp
Share on email

Voor jou:

6 Tips meer wergeluk ervaren

6x meer werkgeluk ervaren

Alles-over-werkgeluk-in-de-zorg

Alles over werkgeluk in de zorg