Odeaandezorg_Logo_Horizontaal_blauw

Seksuele revolutie in de gehandicapten-zorg: wat betekent dat voor je werk?

De behoefte van bewoners aan intimiteit en seksualiteit krijgt steeds meer aandacht in de langdurige zorg. Ook voor mensen met een beperking komen er mondjesmaat meer mogelijkheden om dit deel van hun leven invulling te geven. Maar wat betekent dat voor jou als zorgprofessional? “We moeten meer door een roze bril kijken en niet alleen meer door een veiligheidsbril.”

“Een cliënt met een licht verstandelijke beperking liep vast in zijn relatie. Hij focuste bij seks op het willen klaarkomen, en dat lukte niet meer”, vertelt Mike Haanstra. “Hij had dat probleem al een tijd, was zelfs bij de uroloog geweest voor onderzoek. Seks werd daardoor voor hem en zijn partner minder plezierig. Ik gaf hem uitleg in begrijpelijke taal over hoe het lichaam werkt. En hoe je beter op voelen dan op denken kunt focussen. Daardoor lukte het hem om weer te ontspannen tijdens seks. En verbeterde zijn relatie.”

"Bespreek seks serieus met cliënten. Leg het uit in begrijpelijke taal."

Mike is medewerker van het consultatieteam Lichamelijkheid, Intimiteit en Seksualiteit (LIS) bij AmerPoort. Die organisatie biedt zorg aan zo’n 2500 cliënten met een verstandelijke handicap. Voor hem is het een goed voorbeeld van het verschil dat je kan maken als zorgverlener. “Bespreek seks serieus met cliënten. Leg het uit in begrijpelijke taal. Want in het hele medische traject dat die cliënt doorliep, kwamen zijn gevoel en beleving niet genoeg als onderwerp aan bod.” 

Relatie met elkaar

Teams als LIS, gespecialiseerde medewerkers en aandachtsfunctionarissen: je ziet ze terug in steeds meer zorgorganisaties voor mensen met een verstandelijke (of lichamelijke) beperking. Ook volgen meer en meer zorgprofessionals trainingen en workshops op het gebied van intimiteit en seksualiteit. En groeit de mogelijkheid voor cliënten om dit belangrijke deel van hun leven invulling te geven. Ze mogen bijvoorbeeld vaker dan vroeger relaties hebben met elkaar.

“Kijk naar datingsites en -apps voor mensen met een beperking”, verduidelijkt Dilana Schaafsma. Zij is associate lector Gezond Seksueel Opgroeien bij Fontys Hogeschool. Ze specialiseerde zich in het thema intimiteit en seksualiteit bij mensen met een verstandelijke beperking. “Ook zie je een groei van het aanbod aan sekszorg. En ik zat pas bij een overleg van seksuologievereniging NVVS. Daar praatten we over het gebruik van reallife dolls, van die levensechte poppen. Dat is natuurlijk ook een mogelijkheid voor iemand die wel seksuele behoeftes heeft, maar voor wie het moeilijk is om een relatie aan te gaan.”

Zo maak je praten over seks makkelijker

Kijk op kennispleingehandicaptensector.nl voor uitgebreide informatie over het thema seksualiteit en talloze links naar nuttige sites, podcasts en video’s. 

Praat erover met collega’s en neem het mee als bespreekpunt in een teamoverleg.

Deel ervaringen met (gespecialiseerde) collega’s en vraag om begeleiding als dat nodig is.

Bedenk wat je zelf kwijt wil voordat je met een cliënt het gesprek aangaat, zodat je scherp hebt welke dingen je niet over jezelf wilt delen. Probeer wel zoveel mogelijk een vraagbaak te zijn voor je cliënt, over elk mogelijk onderwerp.

Werk met voorlichtingsmateriaal, dat maakt het gesprek iets minder direct en je kunt over meer onderwerpen praten.

Reflecteer op gesprekken die je voert met cliënten: wat voelde goed en waar wil je jezelf nog in bijschaven?

Taboe op seks

Dat wil overigens niet zeggen dat het niet beter kan, blijkt uit onderzoek van kenniscentrum Rutgers en belangenstichting Tiresias. Zij onderzochten in 2021 welke ondersteuningsmogelijkheden mensen met een beperking hebben op het gebied van intimiteit en seksualiteit. 

Volgens de onderzoekers rust er nog steeds een taboe op seksualiteit voor mensen met een beperking, en dat is schadelijk voor hun seksuele vorming. Dat geldt niet alleen voor de zorgwerkvloer. Ook ouders van jonge mensen hebben vaak moeite met dit onderwerp. Daarnaast wezen de onderzoekers erop dat vergoeding van sekszorg en hulpmiddelen beter kan, net als wetgeving en landelijk beleid op dit gebied.

Wel of geen intieme foto

Dat op seks een taboe rust, geldt niet alleen voor de gehandicaptenzorg. Ook in de ouderenzorg is het een lastig onderwerp, vertelden betrokkenen in een vorig artikel over dit thema op Ode aan de Zorg. Toch verandert de houding van zorgorganisaties en -professionals langzaam maar zeker. Mede doordat mensen met een beperking zelf actiever en mondiger worden op dit gebied. 

Mike Haanstra: “Ze krijgen via internet en social media veel meer informatieprikkels binnen dan vroeger. Zeker als ze een wat hoger niveau hebben. Dat biedt heel veel mooie kansen, maar het kan ook verwarring zaaien. Neem ‘sexting’ bijvoorbeeld: moet je nou wel of geen intieme foto sturen als de ander daarom vraagt? Niet iedereen kan de gevolgen daarvan overzien.”  

Leuke kant van seks

Volgens Dilana Schaafsma doen we in de zorg één ding niet genoeg: de léúke kanten zien van intimiteit en seks. Het is de reden dat ze samen met anderen de Maand van de Leuke Seks opzette (zie kader). “We zien het nog altijd te veel als een risico, als iets dat een cliënt kan beschadigen. Seksueel misbruik, soa’s, gedoe: daar denken we al snel aan als het om seks en relaties draait. Maar we vergeten dat seks en het hebben van een partner een belangrijk onderdeel is van iemands kwaliteit van leven. Cliënten moeten zelf kunnen uitvinden hoe relaties, intimiteit en seks er voor hen uitzien. Dat betekent dat ze ook tegen teleurstellingen aanlopen. Maar dat moeten we vooral niet allemaal proberen te voorkomen.”

“Meer door een roze bril kijken dan door een veiligheidsbril”, noemt Mike het. “Stel, een cliënt vertelt: ‘Ik ben verliefd en heb seks gehad met iemand’. Dan kun je meteen vragen of diegene het wel veilig heeft gedaan. Maar je kunt ook vragen of het een fijne ervaring was, en hoe het voelt om verliefd te zijn. Privacy speelt ook een belangrijke rol: de ruimte krijgen om het fijn te hebben met een ander of met jezelf. Dat geldt voor mensen met een licht verstandelijke beperking, maar ook voor cliënten met een ernstige meervoudige beperking.”

Maand van de leuke seks

Maart is de Maand van de Leuke Seks. Je kunt vier weken lang meedoen met activiteiten en lezingen, workshops en trainingen bijwonen (online en offline) over de positieve kanten van seksualiteit. In het algemeen, maar zeker ook in de zorg. 

Komende maart staan o.m. op het programma de online lezing ‘De waarheid over seks’ van seksuoloog Rik van Lunsen en het webinar ‘Seksualiteit en intimiteit vanuit een islamitisch perspectief’ door Tante Aïsha. Meer informatie over de Maand van de Leuke Seks vind je hier.

Op je flikker

Het is niet voor iedere zorgverlener even makkelijk om er op die manier tegenaan te kijken. Dilana: “Voor een deel komt dat juist omdat ze vrezen dat het ‘gedoe’ oplevert. Als er iets misgaat, krijg je op je flikker. Je moet dit dus op een hoger niveau aanpakken, want het is lastig om dit als individu op te lossen.” 

Het kan voor zorgverleners ook lastig zijn omdat het om hun eigen grenzen, normen en waarden draait. “Bijvoorbeeld als iets tegen hun geloof ingaat, of als iemand zelf nare ervaringen heeft gehad op het gebied van seksualiteit. Belangrijk is dan dat cliënten daar geen last van hebben en wel de zorg en ondersteuning krijgen die ze nodig hebben. ”

"Bepaal samen waar je als team voor staat op dit gebied."

Seksspeeltjes kopen

Maar hoe zorg je daarvoor? In ieder geval door het als team op te pakken, vindt Dilana. “Bepaal samen waar je als team voor staat op dit gebied. Wat jij en je collega’s al kunnen doen en welke ondersteuning je nog nodig hebt. En weet naar wie je een cliënt door kunt verwijzen als diegene iets vraagt dat jouw grens overgaat.”

Mike: “Ik zie begeleiders die het onderwerp vermijden, maar hoor van anderen dat ze het prima vinden om de cliënt te ondersteunen”, vertelt Mike. “En bijvoorbeeld meegaan om seksspeeltjes te kopen. Als er in het team een mix is van beide typen, kun je als zorgverlener voor bepaalde zorg doorverwijzen naar een collega. Zodat er altijd iemand is die, ik noem maar iets, een cliënt kan wassen na masturbatie.”

Niet negeren

Het allerbelangrijkste is volgens hem dat zorgverleners vragen over intimiteit en seksualiteit niet negeren. En dat ze weten waar ze met bepaalde vragen naartoe kunnen. “Bijvoorbeeld naar een team van specialisten als het onze. Wij krijgen ieder kwartaal zo’n 25 vragen van medewerkers. Van ‘hoe ga ik om met een cliënt die masturbeert in de woonkamer?’ tot ‘mijn cliënt wil graag een relatie, welke mogelijkheden zijn er voor hem om contact te zoeken?’”

Uiteindelijk levert het volgens Dilana en Mike veel op om open te staan voor het gesprek over intimiteit en seksualiteit. Mike: “Je krijgt daardoor een veel beter contact met je cliënt. Stel, je praat open over wat iemand fijn en leuk vindt bij intiem contact. Dan wordt dat voor diegene in andere situaties ook makkelijker. En dat helpt mensen in een relatie alleen maar vooruit.”

Dilana: “Ik interviewde ooit een man met autisme hierover. Hij was ergens in de 20 en keek in het begin echt de kat uit de boom. Ik was geïnteresseerd in wat hij vertelde, reageerde niet afkeurend of raar. En hij vertelde daardoor steeds meer. Dat hij het wel eens met mannen had gedaan bijvoorbeeld. Hij stelde zich uiteindelijk helemaal open. En dat is de belangrijkste les die ik de afgelopen jaren geleerd heb: als je iemand serieus neemt, levert dat je als hulpverlener heel veel op.” 

Lees ook:

Zoeken